Ойнаар-кыстың чажыттары

Мал тѳлү дешкилээр, Кижи тѳлү ойнаар. (үлегер домак) Чаа тɵрүттүнген тɵл кавайга чыткаш-ла, долгандыр турар чүүлдерни, болгаш үннерни дыннап билип эгелэр дээр. А ие кижи кыс-даа оол-даа олчалыг болган болза, кавайның эңмээнге терек чɵвүрээзинден, ыяштан, чонар-даштан болгаш кидистен дараан бир-ле чүвениң дүрзүзүн халаңнадыр азып каар. Уруг беш айлыг апаргаш, чүвени шымбай кɵрʏп турар апаар. Оон соонда авазының ɵпей ырынга таалап чыдар апаар. А бир хар тос ай чедип чорааш, холунга чүвени тудуптар апаар, оон бир-ле чүвени октаптар апаар, шала чоорту холга туткан чүвези-биле ойнап эгелээр. Бичии уруг холунга чүвени чүгээр тудуптар апарган үеде, Ойнаар-кысты тутсуп каар, оозу-биле ыяңнажып ойнап чыдар турган. Ойнаар-кысты тывалар колдуунда кидистен даарап кылыр чорааннар. Ол ойнаар-кыстың ниити хевири кижи дүрзүлүг болур. Даштын пѳс-биле додарлап каар. Ойнаар-кыс шыва тоннуг болгулаар, албан бɵрттүг болур, чүге дээрге бурун тыва ёзуда албаты кижи бɵрт чок чоруп болбас. Куржаныр курлуг болур. Кара былгаардан кылган кадыг идиктиг болур. Ол ышкаш кыс уругга пɵс быжындызын шɵйбейтир шарааш, ойнаар-кыс кылдыр тутсуп бээр, а чамдыкта ѳг-бүлениң ээлери ыяш-биле ойнаар-кыстың дүрзү-хевирин чазап бээр чораан. Кыжын ойнаар-кыстар алгы-кештен кылган тоннарлыг, бѳрттерлиг болур. Хеп чок ойнаар-кыс турбаан. Ойнаар-кыстың кол ужуру: -чаш уругнуң чүвени билип алырынга, -чугааны билирин сайзырадырынга, -чоогунда долгандыр турар чүвелер-биле таныштырарынга, -идепкейлиг чугааны сайзырадырынга дузалап турар. Ийи харлыг чаш уруг ойнаар-кызын холдан салбас, ону эшсинер, чаптаар, чарашсынар, чемгерип ойнаар, чедип алаактырар, хүннү бадыр үележип ойнаар ѳңнүү болур турган. Кыс уруг ойнаар-кызы-биле ойнап тургаш, кады чугаалажып ѳѳренир, чассыңнажып чаңчыгар, идик-хевин ужулгаш, удудуп чыттырып, ол үеде авазының ɵпей ырын ɵттүнүп орар. Кыс уруг ойнаар-кызын хепкерер, идиин,тонун кедирер, курун куржап бээр, бѳргүн аянныг кылдыр кедирип бээр, оон соонда ол-ла ойнаар-кызы-биле сымыранчыр, каттыржыр, чаптап ойнаар, угаанынга кирип келген бир-ле чаа чүвени ол эжинден айтырар, боду-ла оон бар-ла шаа-биле чулчуруп тайылбырлаар. Ол ынчалдыр ойнаар-кыс-биле ойнап оргаш, ɵг-бүле кежигүннерин, кижиниң тургузуунуң кол кезектерин таныыр, кеткен хевин ылгап турар апаар. Ойнаар-кыс болза, кыс уругнуң кавайлыындан эгелээш, он харлыынга чедир кады ойнаар, үлежир, сүмележир, ылчыңнажыр, каттыржыр, кѳгүдер, чаптаар, удуур, оттурар болгаш ѳпей ырын эң-не баштай кады ырлажыр ѳңнүү болур чораан. Бурун тыва ёзуда болза, чеди харлыг кыс уруг ойнаар-кыска чүнү-даа чугаалап бээр угаанныг апаар. Ойнаар-кыстың кол дузазы – чаш уругнуң кижизидилге ажылы, кижизидилгениң утказы — өгге уругну амыдыралчы билиглерге, ажылга өөренири, ёзу-чурумга чаңчыгарынга дузалыг. Сюжеттиг оюннарны ойнаар-кызы биле ойнап күүседип оргаш, уругнун сѳс курлавыры байып, сѳс каттыжыышкыннарын ажыглап эгелээр. Чижээлээрге: «Сайзанак» деп сюжеттиг оюнну ойнап тургаш, ол колдуунда-ла «авазының» рольюн ойнап, ойнаар-кызын «уруу» кылып ойнаар. Ол ынчалдыр ойнааш, ѳгнүң херекселдерин даштардан мал-маган кылып, оларны канчаар адаарын чайгаар өөрени бээр. Ойнап оргаш, айтырыгларның дузазы-биле кыска домактарны тургузуп, идепкейлиг чугаазы сайзыраар. Ойнаар-кыстар чугле бичи кыс уругларга хамааржыр эвес, а бичии оолдарның овур-хевирин база көргүзүп турар. Тодаргайлаарга, содак-шудаан кеткен бичии мɵгелер, ча-согун туткан адыгжылар, бызаанчылыг хɵɵмейжи оолдар дээн чижектиг ойнаар-оолдар база бар. Оларның-биле ойнап тургаш, оол уруг хүрешти, хɵгжүмнерни, ча- согунну сонуургап, чажындан шимченгир, ээлгир, кашпагай бооп ѳзер. Тыва улустуң аас чогаалының хевирлери - көгүдүг болгаш ɵпей ырыны ажыглавышаан, уругларның тɵрээн дылынга аас чогаалдың хевирлерин уругларга шээжи-биле чугааладып, идик-хеп, чемгерип, чундуруп турар үелерде чугаалап билиринге ɵɵредирде, ойнаар-кыс кончуг дузалыг. Ойнаар-кыс биле ойнап оргаш, уругларның сагыш-сеткили омак-сергек, чазык-чаагай кижизиделгелиг, хүндүлээчел, биче сеткилдиг болурунга, улуг улустуң даалгаларын күүседиринче идепкейлиг болгаш сонуургалдыг болур. Тыва улустуң ойнаарактары Тыва улустуң ойнаарактарының бирээзи – Куунаш. «Куу ыяш» азы «Куу даш» дээн уткалыг сɵстен укталып хевирлетинген чадавас деп шинчилел ажылында бижип турар. Сай-аал тип, ойнаал, эжим. Сагыш хандыр ойнаал, эжим. Куунаш-биле ойнаал, эжим. Хүннү бадыр ойнаал, эжим. - деп, ырлажып, ɵгбелеривистиң элээди чаш үезинде, сайзанактап ойнаарынга ажыглап чораан ойнаар-кызы турган. Куунаштарны теректиң кылын чөвүрээзинден азы хайырга даштан сомнап чазап алыр турган. Хайырга даштан сомнаан Куунашты шыйбактап чуруп аар, а ыяш Куунаштарны бойдустуң оът, чимис үнүштерниң чулуу-биле ѳңнеп чуруп алыр. Куунаштарга кандыг-даа маадырларның овур-хевирлерин сиилбип чуруп турган. Ширтек азы ширээ кырынга Куунаштарны чыып салып тургаш, уругларга шиижиткен оюн-тоглааны бараалгадып бээр чораан. Токуужук Токуужуккай келди, Тоол ыдып эгеледи. База бир ойнаарак - Токуужук Токуужук - «докпак уруг» азы «тенек уруг» деп-даа адаар бичии ойнаарак. Куунашты сайзыраткан хевири болуп турар. Тодаргайлаарга, ыяштан сомап чазааш, ойнаарынга эптиг болуру-биле салаага эптештир адаан үттеп каан ойнаарак. Ойнаар-кыс деп ойнаарынга база деспи шиизин кɵргузерде ажыглап турган. Деспи шиизин кɵргүзерде, деспини ийлендир каггаш, Токуужукту салаазынга кедиргеш: Ток-ток, Токуужук деп Докпак уруг чедип келди. Тоолун ыдып эгеледи, Топтуу-биле дыңнаалыңар - деп эгелеп алгаш, тоолун ыдып эгелээр турган. Токуужук деп докпак уруг Тоолун ыдып доосту. Солун тоолдуң уланчызын Соонда кээп ыдып бээр - деп, кырган-ава дооскаш, «Таамчыктап удуңар, уругларым» деп йɵрээп каар чораан. Токуужуктарлыг деспи шиизинге дүрген-чугааларны, узун-тыныштарны, кɵгүдүглерни күүседип турган. Чучуунай Чем чивес чарашпай, Черге хонмас чарашпай, Чучак тоннуг чарашпай, Чугаазы чок чарашпай. (ойнар-кыс) ϴгбелеривис чаш чораанда, согааш дажын пɵс кескиндизи биле чɵргектей шарааш, ойнаар-кыс «ɵпеялап» ойнап чораан. Ындыг ойнаарактар чаш уругларнын эки мөзү-шынарын хевирлеттинеринге салдарлыг, ынчангаш ургларынга ойнар-кыстарны кылып берип чораан бир чылдагааны ол. Ол ойнаарактарны Чучуунай деп адар турган. Чу-чу, чучуулай, Чучуунайың алам, эжим. Ча-ча чачаалай Чарашпайлап ойнааал, эжим -деп, ол үениң чаштары ырлажып, Чучуунайын чарашпай, чассыгбай, чүдекпей, мегечимей, чорүүлей деп чемелеп ойнаар турган. Чучуунай деп ат «Чүү, най?», тодаргайлаарга «Чүнү, дунмай?» деп, чаштарның чаптанчыг чугаазындан укталган чадавас деп эртем шинчилдерде бижип турар. Ойнаар -кыстын ачыз-биле, улустуң аас чогаалының кол хевири тоолдарны, оларның дузазы-биле чоннуң сагып чоруур ужурлары-биле таныштырып, ээлдек-эвилең чорукка уругларны кижизидип, тоолдарның маадырларын таварыштыр чаш уругнуң мɵзү-бүдүжүн, аажы-чаңын кижизидеринге улуг хууну киирип турар. Эртемденнер шаандагы ойнаар-кыстарны шинчилеп кѳргеш, мындыг чүүлдү эскерип кѳрген: чамдык ойнаар-кыстарның арын-шырайы чок бооп турар. Ол чүге ындыгыл дээрге, арын чуруваан ойнаар-кыс дээрге бичии кижиниң камгалакчызы боор деп, улуг улус чугаалаар чораан. Мага-бодунда баш, хол, бут илип каан дѳмей пѳс хѳйлеңнерлиг, арын чок ойнаар-кыстарны - ээренни Тываның аңгы-аңгы булуңнарынга көргенин эртемденнер ажылдарында демдеглеп бижип турар. Бир дугаар ойнаар-кыстарның кажан тывылганы билдинмес, ынчалза-даа үе-дүпте мамонт сѳѳгүнден кылган хол, буду шимчеп турар ойнаар-кыс дүрзүзүн Чехословакияга бир шаандагының чевегден уштуп тыпкан болуп турар. Ооң соонда Египет, Италия, Греция чурттарынга базырыктардан холу-буду шимчеп турар кылдыр кылдынган, шын баш дүгүн чыпшырган ойнаар-кыстар хѳйү-биле тывылган. Надежда Хомушку , Ак-Довурак хоорайда «Дюймовочка» уруглар садының башкызы